سیستیک فایبروزیس یا CF یک بیماری ژنتیکی مزمن ، تشدید شونده وغالبا کشنده غده های مخاطی بدن است . بیماری در ابتدا دستگاه تنفسی وسیستم گوارشی را در کودکان ونوجوانان تحت تاثیر قرار می دهد. غده های عرقی ودستگاه تولید مثلی نیز معمولا دچار می شوند . افراد مبتلا به این بیماری به طور متوسط تقریبا 30 سال عمر می کنند .

 بیماری CF بیش ازدو قرن پیش شناخته شده است . نام«« سیستیک فایبروزیس لوزالمعده »»اولین نامی بود که در سال 1938به این بیماری داده شد .

 آمار مبتلایان در جمعیت

طبق اطلاعات بنیاد CF  حدود 30000 امریکائی ،3000   کانادائی و 20000  اروپائی مبتلا وجود دارد . اگر چه این بیماری همه نژادها واقوام را مبتلا می سازد ، ولی اغلب در نژادهای سفیدی شایع است که اجداد آنها از شمال اروپا آمده اند . طبق این اطلاعات بیماری در سیاهان امریکا ، امریکائی های بومی وامریکائی های آسیائی کمتر شایع است .

تقریبا 2500 کودک CF هر سال در ایالات متحده متولد می شوند ، همچنین یک نفر از هر 20 امریکائی سالم ناقل ژن غیر طبیعی CF است . حدود 12 میلیون نفر اغلب از ناقل بودن خود آگاهی ندارند .

علائم نشانه های CF

 CF علائم یکسانی را در همه بیماران نشان نمی دهد وافراد مختلف را از روش های مختلف تحت تاثیر قرار می دهد ودرجات بیماری نیز متفاوت است . بهر حال ، مشکل اصلی همان غیر طبیعی بودن غده ها ی تولید کننده عرق ومخاط است . عرق بدن را خنک می کند ، مخاط دستگاه های تنفس ، گوارش وتولیدمثلی را لغزنده ساخته واز خشک شدن بافتها جلوگیری واز آلودگی آنها محافظت می کند .

 مبتلایان به CF مقادیر زیادی نمک را هنگام عرق کردن از دست می دهند . این مسئله موازنه مواد معدنی در خون را به هم میزند که ممکن است موجب تپش های غیر عادی قلب شود . خطر بروز شوک نیز وجود دارد .    مخاط مبتلایان خیلی غلیظ بوده ودر روده ها وریه ها انباشته می شود ، که نتیجه آن سوء تغذیه ،‌ رشد کم ، آلودگی های مکرر تنفسی ،‌ مشکلات تنفسی و سرانجام آسیب دائمی به ریه ها . بیماری ریوی علت اصلی مرگ در بیشتر بیماران است .

CF همچنین موجب بروز مشکلات دیگری نیز می شود ، مانند سینوزیت ( التهاب سینوسهای بینی ،‌ که حفراتی در عقب ، بالا وهر دو طرف بینی در جمجمه هستند ) . گرفتگی بینی ( ایجاد گوشت اضافه درون بینی ) بعضی ناهنجاری ها ( گرد شدن وبزرگ شدن انگشتان دست وپا ) ، وجود گاز در سینه ( بعلت پارگی بافت ریه ومحبوس شدن هوا بین ریه ودیواره قفسه سینه ) . بزاق خونی ( سرفه خونی ) ، بزرگ شدن سمت چپ قلب ، درد وناراحتی شکم وگاز دار شدن آن ( وجود گاز زیاد در روده ) ، پایین افتادگی راست روده ( بیرون افتادگی راست روده از مقعد ) ، امراض کبدی ، دیابت ، التهاب لوزالمعده وسنگ صفرا که در بعضی مبتلایان دیده می شود .

 علائم CF در کودکان

 نشانه های CF از کودکی به کودک دیگر متفاوت است ، کودکی که با CF متولد می شودمعمولا نشانه های آن را در طول سال اول زندگی نشان می دهد . گاهی نیز علائم بیماری تا دوران جوانی یا حتی بعدها نیز مشاهده نمی شود .

نوزادان وکودکان  درصورت داشتن علائم زیر جهت تشخیص CF باید آزمایش شوند:

اسهال مزمن ، مدفوع زیاد وبدبو وروغنی ، نفس نفس زدن یا سینه پهلو، تک سرفه با مخاط زیاد ، پوست نمکی ورشد کم.

در نوزادانی که با یک انسداد روده ( meconium    ileus )  متولد می شوند باید به وجود CF در آنان شک کرد .

 نشانه های CFوتشخیص آن!!!

معمول ترین آزمایش جهت تشخیص CF تست عرق نامیده می شود ، که میزان نمک  را در عرق اندازه می گیرد. در این آزمایش ناحیه ای از پوست (‌ غالبا ساعد ) با استفاده از یک ماده شیمیائی به نام ««   Pilocarpine    »»

وجریان الکتریکی ضعیف وادار به تولید عرق می شود. برا ی جمع آوری عرق ، آن ناحیه با یک تنظیف عرق گیر یا کاغذ صافی پوشیده وروی آن پلاستیک کشیده می شود .بعد از 30 الی  40 دقیقه پلاستیک را برداشته وعرق جمع شده در عرق گیر یا کاغذ صافی تجزیه می شود.

مقادیر  بالاتر ا ز حد طبیعی نمک نشان دهنده   مبتلا بودن فرد بهCF  است .تست عرق نوزادان بعلت کم بودن عرق تولیدی خوب جواب نمی دهد به همین دلیل آزمایش دیگری مانند آزمایش ایمن درمانی تریپسینوژن  ( IRT  )  یا

ImmunoReactive  Trypsinogen Test  ممکن است استفاده شود. در آزمایش IRT   نمونه خون که2 تا3 روز بعد از تولد گرفته شده جهت پروتئین خاصی به نام «« تریپسینوژن»» تجزیه  می شود.آزمایش IRT باید با تست عرق وآزمایشات تکمیلی تائید شود. در صد کمی از افراد مبتلا به CF سطوح عادی نمک رادر عرق خود دارند، که وجود ژن جهش یافته در این افراد تنها با انجام آزمایشات خاصی امکان پذیر است .

آزمایشات دیگری که می توانند به تشخیص CF کمک کنند شامل : رادیو گرافی سینه ، تست عملکرد ریه ها وکشت خلط سینه می باشند. آزمایش مدفوع می تواند  به تشخیص غیر عادی بودن گوارش غذا کمک نماید که نشان دهنده وجود CF است .

 چرا CFیک بیماری ژنیتیکی است؟؟

  ژنها واحدهای اساسی وراثت اند که بر روی کروموزوم ها قرار دارند. عمل بیشتر ژنها آموزش دادن سلولها برای ساختن پروتئین های خاصی است ، که بیشتر آنها نقش حیاتی مهمی در حفظ زندگی دارند .

بیماری مانند CF که دراثریک ژن   جهش یافته ایجاد می شود ، بیماری وراثتی محسوب می شود. در این بیماری هر والدی یک ژن CF غیر عادی ( جهش یافته ) ویک ژن طبیعی دارد ، اما خود او علائم بیماری را نشان نمی دهد چون ژن سالم CF به ژن معیوب غالب است . کودک مبتلا به  CF  باید دو ژن معیوب داشته باشد . ژن CF  روی کروموزومهای غیر جنسی قرار دارد ودر دختران وپسران به یک نسبت بروز می کند ، پس CF  یک بیماری ژنتیکی اتوزومی مغلوب محسوب می شود.

  درمانCF!!

  چون CF  یک بیماری ژنتیکی است تنها راه جلوگیری یا درمان آن باید با ژن درمانی در سنین پائین انجام شود.جنبه دیگر درمان دادن شکل فعال پروتئین تولیدی است که مشکل یا غیر ممکن است . در حال حاضر ژن درمانی ویا درمان های دیگر برای علائم اصلی CF  وجود ندارد ، با این همه چند دارو در این زمینه تحت بررسی است . پزشکان علائم بیماری CF  را تخفیف داده یا روند پیشرفت آن را می توانند کند نمایند تاکیفیت زندگی بیماران بهبود یابد ، که این کار توسط درمان با آنتی بیوتیک همراه با پاکسازی مخاط زیاد ریه ها انجام پذیر است .

بری بیمارانی که در مراحل پیشرفته هستند ، پیوند ریه یک راه امید بخش است . CF قبلا در کودکان بیماری کشنده ای محسوب می شد ، اما با پیشرفت روش های درمان ، میانگین دوره زندگی این بیماران را نزدیک به 30 سال افزایش داده اند . جزئیات بیشتر این روش های درمانی در زیر آمده است :

کنترل مشکلات ریه ای؟؟

 مهمترین مشکل بیماران مبتلا، اشکالات تنفسی به علت آلودگی های مکرر ریه ها است . درمان فیزیکی ، تمرین های مخصوص ودرمان های پزشکی جهت کاهش انسداد مجاری تنفسی توسط مخاط دراین مورد استفاده می شود.

درمان  ریه ها شامل خشک کردن نایژه ها است که در آن بیمار را در وضعیتی قرار می دهند   که خالی کردن مخاط از ریه ها امکان پذیر باشد ، در همین زمان با زدن ضرباتی به ناحیه سینه یا پشت بدن باعث خروج  مخاط وحرکت آنها به خارج از مجاری هوا می شوند . این عمل در قسمتهای دیگر سینه وپشت نیز جهت خارج نمودن مخاط از قسمتهای مختلف ریه  تکرار میشود. این عمل برای کودکان توسط والدین انجام می گیرد ولی  بیماران بزرگسال باید یاد بگیرند خودشان این کار را انجام دهند . وسایل مکانیکی در بازار موجودند که  به درمان فیزیکی این بیماری کمک می کنند .

داروها ئی به حالت  ذرات معلق وغبار مانند وقابل استنشاق وجود دارند که  به نفس کشیدن کمک می کنند این داروها شامل گشاد کننده  نایژه ها ( Bronchodilators )، کاهش دهنده مخاط ( Mucolytics ) و کاهش دهنده تورم غشای لوله های تنفسی ( Decongestants ) می باشند . پیشرفت جدید دراین زمینه ، مجوز گرفتن از«« سازمان دارو وتغذیه »» برای استفاده از  آنزیمی است که با تجزیه مواد سلولی مخاط را رقیق می کند . داروی دیگر آنتی بیوتیک ها هستند که به صورتهای دهانی ، گازی وتزریق وریدی استفاده می شوند .

 کنترل مشکلات گوارشی؟؟

عوارض گوارشی CF کمتر مشکل آفرین بوده وراحتتر از عوارض ریوی کنترل می شوند. رژیم غذائی پر کالری با چربی پائین ، پروتئین زیاد وآنزیم های پانکراسی (‌ برای هضم بهتر غذاها ) معمولا تجویز می شود ، جهت اطمینان از تغذیه خوب ویتامین های A,D,E و Kنیز داده می شود ، همچنین تنقیه و  داروهای کم کننده مخاط ( Mucolytic )

برای درمان انسداد روده کاربرد دارند .

ژن جهش یافته وبروزCF

ژن CF  در سال 1989 کشف شد. از آن به بعد نیز اطلاعات زیادی در باره این ژن و پروتئین تولیدی آن به دست آمد . غیر طبیعی بودن واکنش های بیو شیمیائی در بیماران CF  نتیجه جهش دراین ژن است که ساخته شدن پروتئینی برای عبور یونهای کلرید از غشا سلول را کنترل می کند نام آنCFTR   ( Cystic fibrosis transmembrane  regulator )

یا پروتئین تنظیم کننده انتقال غشائی است .

CFTR در سلولهائی وجود دارد که مسیرهای عبوری ریه ها ، لوزالمعده ،‌ قولون وناحیه تناسلی را مفروش می کنند . در صورت غیر عادی بودن این پروتئین دو نشانهCF  بروز می کند :‌  بلوکه شدن حرکت یونهای کلرید وآب در ریه ها  و

دیگر سلولها و تراوش غیر عادی مخاط .

یکی از جهش هائی که باعث بیماری CF می شود، به علت حذف سه  باز در ژن است . این به نوبه خود باعث فقدان یک اسید امینه در پروتئین  CFTR   می شود . چون فنیل آلانین در موقعیت 508 زنجیره پروتئین قرار دارد ،  این  پروتئین جهش یافته  deltaF508CFTR نامیده می شود .

جهش های  دیگری نیز شناخته شده است که دو مورد آن ذکر می شود :

جهشی باعث جانشینی اسید ا مینه هیستیدین به جای آرژینین در جایگاه شماره 117 زنجیره پروتئینی می شودکه به علت تغییر رمز CGC  به CAC ( نوکلئوتید شماره 482 ) می باشد .                                                         482

                                                                                                                          Arg -117                       CGC   

                                                                                                                           His-117                        CAC

 همچنین درجهش دیگری جابجائی نوکلئوتید U  با C   در نوکلئوتید شماره 1609 باعث تبدیل رمز گلوتامین (‌ CAG ) به

کدون پایان ( UAG ) می شود ، چنین پروتئین جهش یافته ای تنها 493 اسید امینه از 1480 اسید امینه زنجیره پروتئین طبیعی را خواهد داشت وقادر به عمل نخواهد بود .                                                                                          1609

   CAG                       GLN-493                                                                                                                              

                                                                                                                             STOP                           UAG

 جهش های متعدد دیگر ( بیش از 400 جهش درآخرین شمارش ) باعث سایر حالت های این بیماری می شود .

ژن CFTR   شامل بیش از 6000 نوکلئوتید است که در بیش از 27 اگزون روی کروموزوم شماره 7 قرار دارد ، این پروتئین دارای 1480 اسید امینه است .

 ژن درمانی : درمان آینده CF   

 ژن درمانی CF  هنوز میسر نشده ولی پیشرفت های چشمگیری در زمینه ترمیم این ژن حاصل شده است . محققان   موفق شده اند سلولهائی از مجاری تنفسی بیماران CF  را در آزمایشگاه کشت داده و ژن سالم را به این سلولها وارد کنند.

انتقال یون کلرید نیز در بخش های کوچکی در مجاری تنفسی بیماران با  واردکردن ژن طبیعی توسط قطره های بینی اصلاح شده است .

تشخیص CFدر جنین!!!

  احتمال بیمار بودن یک کودک ممکن است با آزمایشات ژنتیکی قبل از تولد پیگیری شود . در عین حال این آزمایشات خیلی گران بوده ، برای مادر خطرات خاصی دارد و همه جهش ها در ژن CF را مشخص نمی کند .

 دو آزمایش جنینی خاص وجود دارد که قابل انجام است :

 1-  آمنیوسنتز   :   

 در آمنیوسنتز سلولها از مایع اطراف جنین در رحم مادر برا ی تشخیص وجود ژنهایCF  معیوب برداشته وبررسی می شوند .

2- نمونه برداری از بافت زنده جفت :  

در این روش سلولها از بافتی که منشا جفت هستند برداشته شده و از نظر وجود ژن معیوب بررسی می شوند . در صورت تحقق اهداف ژن درمانی CF  والدینی که هردو ناقل ژن معیوب هستند می توانند دارای کودک سالم شوند ، ولی در حال حاضر تو صیه می شود افراد برای تشخیص ناقل بودن خود قبل از ازدواج آزمایشات ژنتیکی خاصی را انجام دهند . افرادی که بعد از ازدواج به ناقل بودن خود پی برده اند باید توسط مشاورین ترغیب شوند که بجه دار نشوند .